📖 พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก เล่มที่ ๒๗ • เอกนิบาตชาดก อปัณณกวรรค เรื่องที่ ๑๐ (หน้า ๔ ข้อที่ ๑๐)
พระคาถาบาลีประจำชาดก: “ยํ จญฺเญ นารกฺขนฺติ โย จญฺเญ นารกฺขติ • ส เว ราช สุขํ เสติ กาเมสุ อนเปกฺขวาติฯ”
ในโลกที่ผู้คนต่างดิ้นรนไขว่คว้าอำนาจ ทรัพย์สิน และการคุ้มกันอย่างแน่นหนา คำถามสำคัญคือ ‘ความสุขที่แท้จริงหน้าตาเป็นอย่างไร?’ เมื่ออดีตพระราชาผู้เคยครอบครองกองทัพนับหมื่นและคลังสมบัติมหาศาล กลับยอมสละทุกสิ่งมานั่งขัดสมาธิอยู่โคนไม้ในป่าเปลี่ยว แล้วเปล่งอุทานจากส่วนลึกของหัวใจว่า “อโห สุขัง! สุขจริงหนอ สุขจริงหนอ!” พระธรรมเทศนาใน สุขวิหาริชาดก จะพาเราไปค้นพบคำตอบว่า เหตุใดความสุขสูงสุดจึงเริ่มต้นจากการ ‘ปล่อยวาง’ มิใช่การครอบครอง
๑. ปัจจุบันกาล: เสียงอุทานของพระภัททิยเถระ ณ โคนไม้ในป่า
ในสมัยพุทธกาล เมื่อองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับ ณ นิโครธารามมหาวิหาร กรุงกบิลพัสดุ์ ทรงปรารภถึง พระภัททิยกาฬิโคธาบุตรเถระ ซึ่งในอดีตเคยเป็นพระราชาผู้ครองราชสมบัติแห่งแคว้นศากยะ (สืบต่อจากท้าวมหานามะ)
หลังจากพระภัททิยะได้สละราชสมบัติอันโอฬาร ออกบวชเป็นพระภิกษุในพระพุทธศาสนาพร้อมกับพระอนุรุทธะและเจ้าศากยะทั้งหลาย ท่านได้บำเพ็ญสมณธรรมจนบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ผู้ทรงอภิญญา ยามใดที่ท่านนั่งสมาธิอยู่ตามโคนไม้ ถ้ำ หรือป่าชัฏอันสงัด ท่านมักจะเปล่งอุทานอย่างมีความสุขดื่มด่ำว่า:
ภิกษุทั้งหลายที่ได้ยินเสียงอุทานบ่อยครั้ง เกิดความเข้าใจผิดคิดว่า ท่านพระภัททิยะคงกำลังรำลึกถึงความสุขสบายเมื่อครั้งยังเสวยราชสมบัติเป็นพระราชา จึงพากันไปกราบทูลพระพุทธองค์
พระบรมศาสดาจึงทรงรับสั่งให้เรียกพระภัททิยะมาซักถาม พระเถระกราบทูลอย่างแจ่มแจ้งว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เมื่อครั้งหม่อมฉันครองราชย์ มีทหารรักษาพระองค์ถือดาบแน่นหนาทั้งภายในและภายนอกพระราชวัง แม้บรรทมอยู่บนพระแท่นสิริราชบรรทมก็ยังต้องสะดุ้งตื่นด้วยความหวาดระแวงภัย แต่บัดนี้ หม่อมฉันอยู่ป่ารูปเดียว ปราศจากความหวาดกลัว ปราศจากความระแวง มีใจดุจมฤคในป่า จิตสงบเกษมอย่างยิ่ง หม่อมฉันเห็นความสุขอันเกิดจากสมาธิภาวนา จึงเปล่งอุทานว่า สุขจริงหนอ!”
พระพุทธองค์จึงตรัสว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย มิใช่เพียงบัดนี้เท่านั้นที่ภัททิยะเปล่งอุทานเช่นนี้ แม้ในอดีตชาติ เมื่อเสวยชาติเป็นพระราชาสละราชย์ออกบวช ก็เคยเปล่งอุทานคำนี้มาแล้วเช่นกัน” แล้วทรงนำอดีตชาดกมาแสดง

๒. อดีตกาล: อดีตพระราชากับชีวิตนักบวชกลางหิมพานต์
ในอดีตกาล ครั้งพระเจ้าพรหมทัตครองกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์ได้เกิดในตระกูลพราหมณ์มหาศาล มีทรัพย์สมบัติมากมาย ต่อมาเมื่อเห็นโทษในกามารมณ์ จึงสละทรัพย์ออกบวชเป็นฤาษี บำเพ็ญตบะจนได้อภิญญา ๕ สมาบัติ ๘ เป็นอาจารย์ใหญ่สั่งสอนศิษย์ดาบสถึง ๕๐๐ รูป ณ ป่าหิมพานต์
ในบรรดาศิษย์ดาบสเหล่านั้น มีดาบสรูปหนึ่งซึ่งในอดีตเคยเป็น ‘พระมหากษัตริย์’ ผู้ยิ่งใหญ่ ทรงสละราชสมบัติอันรุ่งเรือง มอบราชบัลลังก์แก่พระญาติ แล้วออกบวชติดตามพระโพธิสัตว์ ดาบสรูปนี้บำเพ็ญเพียรอย่างยิ่งยวดจนบรรลุฌานสมาบัติเช่นกัน
วันหนึ่ง พระโพธิสัตว์ได้พาดาบสอดีตพระราชาเข้ามาจำพรรษาในพระราชอุทยานของพระราชาแห่งพาราณสี เมื่อออกพรรษา พระโพธิสัตว์เตรียมจะเดินทางกลับสู่ป่าหิมพานต์ ดาบสอดีตพระราชาจึงขออยู่ปรนนิบัติต่อในสวนหลวง
๓. ‘อโห สุขัง’: ความสุขที่กองทัพไม่อาจมอบให้
วันหนึ่ง พระราชาแห่งพาราณสีเสด็จมายังพระราชอุทยานเพื่อทรงนมัสการ ขณะนั้น ดาบสอดีตพระราชากำลังนั่งขัดสมาธิเข้าฌานอย่างสงบอยู่บนแผ่นหินใต้ร่มไม้ เมื่อพระราชาเสด็จมาถึง ดาบสมิได้ลุกขึ้นต้อนรับหรือแสดงอาการตื่นตระหนก หากแต่นั่งสงบนิ่ง มีรอยยิ้มอิ่มเอิบ และเปล่งอุทานก้องว่า:
“ยํ จญฺเญ นารกฺขนฺติ โย จญฺเญ นารกฺขติ • ส เว ราช สุขํ เสติ กาเมสุ อนเปกฺขวาติฯ”
“ผู้ใด คนอื่นไม่ต้องคอยคุ้มครองรักษา และตนเองก็มิต้องคอยคุ้มครองรักษาคนอื่น
ผู้นั้นแล มหาราช ย่อมอยู่เป็นสุขอย่างแท้จริง เพราะหมดความอาลัยในกามารมณ์ทั้งหลาย!”
พระราชาแห่งพาราณสีทรงได้ยินคำอุทาน ทรงรู้สึกขัดเคืองพระทัย ทรงดำริว่า “นักบวชผู้นี้เห็นเราเป็นพระราชาเสด็จมา กลับไม่ลุกขึ้นต้อนรับ ซ้ำยังเปล่งอุทานว่าสุขจริงหนอ คงเพราะคิดถึงความสุขสบายเมื่อครั้งตนยังเป็นกษัตริย์เป็นแน่!” จึงตรัสถามด้วยความไม่พอพระทัย
ดาบสอดีตพระราชาจึงถวายพระพรชี้แจงว่า:
“ขอถวายพระพรมหาบพิตร เมื่อก่อนอาตมภาพเป็นพระราชา มีทหารล้อมรอบสี่เหล่าถืออาวุธคอยคุ้มกันทั้งกลางวันกลางคืน แต่ใจของอาตมภาพกลับเต็มไปด้วยความหวาดกลัว ระแวงว่าจะถูกแย่งชิงบัลลังก์ ระแวงยาพิษ ระแวงกบฏ ไม่เคยได้นอนหลับอย่างสบายใจเลยสักคืนเดียว… แต่บัดนี้ อาตมภาพสละความอยาก สละราชสมบัติมานั่งอยู่รูปเดียวในป่า คนอื่นไม่ต้องมาคอยปกป้องอาตมภาพ และอาตมภาพก็ไม่ต้องระแวงใคร จิตใจเป็นอิสระอย่างสิ้นเชิง นี่คือสุขที่แท้จริงที่พระองค์ไม่อาจหาได้ในรั้วพระราชวัง!”
เมื่อพระราชาได้สดับคำอธิบายอันลึกซึ้ง ทรงคลายความขุ่นเคือง ทรงเกิดความเลื่อมใสอย่างยิ่ง ทรงก้มกราบแทบเท้าของพระดาบส และน้อมรับธรรมะเรื่องการปล่อยวางไปปรับใช้ในการปกครองบ้านเมือง
๔. ประชุมชาดก: พระพุทธองค์ทรงประมวลเรื่องราว
- ดาบสผู้เคยเป็นพระราชา (ผู้เปล่งอุทาน อโห สุขัง) ในครั้งนั้น กลับชาติมาเกิดเป็น พระภัททิยกาฬิโคธาบุตรเถระ (พระอรหันต์ผู้เป็นเลิศด้านมีตระกูลสูง)
- พระดาบสอาจารย์หัวหน้าคณะ ในครั้งนั้น กลับชาติมาเกิดเป็น องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า
๕. ถอดรหัสพุทธปัญญา: บันไดสู่ความสุขแท้ของคนยุคใหม่
๑. ความกังวลคือราคาที่ต้องจ่ายให้กับการยึดติด
ยิ่งเราครอบครองมากเท่าใด ความหวาดกลัวที่จะสูญเสียก็ยิ่งเพิ่มขึ้นเป็นเงาตามตัว การเรียนรู้ที่จะสละและปล่อยวาง (อนเปกฺขวา) คือวิธีลดความเครียดที่ตรงจุดที่สุด
๒. สุขจากสมาธิ (ฌานสุข) เหนือกว่าสุขจากวัตถุ
ความสุขจากวัตถุภายนอกเป็นเพียงความเพลิดเพลินชั่วคราวที่แฝงด้วยความร้อนรน แต่ความสุขจากใจที่หยุดนิ่งเป็นสมาธิคือความเย็น สงบ และบริสุทธิ์อย่างแท้จริง
๓. อิสรภาพที่แท้จริงคือการไม่ต้องคอยระแวง
คนที่รวยที่สุดไม่ใช่คนที่มีสิ่งของมากที่สุด แต่คือคนที่มี ‘ความต้องการน้อยที่สุด’ และไม่มีหนี้ทางใจที่ต้องคอยพะวงปกป้องรักษา
🌿 ค้นพบความสุขแท้และความสงบทางใจกับ Volunteers Delight
ฝึกหยุดใจให้สงบและเติมปัญญาธรรมทุกวันได้ที่คลังธรรมะ หรือรับข้อคิดเตือนใจประจำวันผ่าน LINE Official Account
