คำถาม: การรู้จักตนเองตามคำสอนของพระพุทธเจ้า
มีคำถามส่งเข้ามาว่า: “หลวงพ่อครับ การรู้จักตนเองตามคำสอนของพระพุทธศาสนาคืออะไร และเราจะนำมาประยุกต์ใช้ในการพัฒนาชีวิตได้อย่างไรครับ?”
หลวงพ่อทัตตชีโว ตอบ
การรู้จักตนเอง (Self-awareness) เป็นคุณสมบัติสำคัญของผู้ที่ต้องการจะประสบความสำเร็จทั้งทางโลกและทางธรรมครับ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสสอนเรื่องนี้ไว้ในหลักธรรม สัปปุริสธรรม 7 ซึ่งมีข้อหนึ่งเรียกว่า “อัตตัญญุตา” (ความรู้จักตน)
การรู้จักตนเองในทางพุทธศาสนา หมายถึง การรู้ว่าขณะนี้ “เราคือใคร อยู่ในฐานะอะไร และมีศักยภาพแค่ไหน” โดยไม่เข้าข้างตัวเอง และไม่ดูถูกตัวเอง ซึ่งสามารถนำมาประยุกต์ใช้ในการพัฒนาชีวิตได้ 3 ประการ ดังนี้ครับ:
1. รู้จัก “ฐานะและหน้าที่” ของตนเอง
เราต้องสำรวจเสมอว่าตอนนี้เราสวมหมวกใบไหนอยู่ ถ้าเป็นลูก ก็ต้องรู้หน้าที่ของลูกว่าต้องกตัญญู ถ้าเป็นนักเรียน ต้องตั้งใจศึกษา ถ้าเป็นหัวหน้างาน ต้องมีความรับผิดชอบ เมื่อเรารู้จักฐานะของตน เราก็จะแสดงออกและวางตัวได้อย่างเหมาะสม ไม่ไปก้าวก่ายหน้าที่ของผู้อื่น
2. รู้จัก “ความรู้และความสามารถ” ของตนเอง
คนฉลาดต้องรู้จักประเมินจุดแข็งและจุดอ่อนของตัวเองตามความเป็นจริง (รู้เขารู้เรา) สิ่งไหนที่เราเก่ง ก็พัฒนาให้ดียิ่งขึ้นไปอีก สิ่งไหนที่เรายังบกพร่อง ก็ยอมรับและขวนขวายเรียนรู้เพิ่มเติม คนที่ไม่รู้จักประมาณตน มักจะรับปากทำในสิ่งที่ทำไม่ได้ สุดท้ายก็จะเสียเครดิตครับ
3. รู้จัก “คุณธรรม” ในใจตนเอง
ข้อนี้สำคัญที่สุด คือต้องหมั่นสำรวจ “กิเลส” ในใจตนเอง ว่าเรายังมีความโลภ โกรธ หลง มากน้อยแค่ไหน เรามีศีล 5 บริสุทธิ์หรือยัง การนั่งสมาธิเป็นประจำคือกระจกเงาชั้นดีที่ช่วยสะท้อนให้เราเห็น “ขยะในใจ” เมื่อเราเห็นข้อเสียของตัวเองอย่างซื่อสัตย์ เราจึงจะเริ่มแก้ไขและขัดเกลาจิตใจตนเองให้ดีขึ้นได้
ข้อคิด: การชนะศัตรูนับร้อยพัน ไม่ยิ่งใหญ่เท่าการ “ชนะตนเอง” และเราจะชนะตนเองไม่ได้เลย หากเราไม่ “รู้จักตนเอง” อย่างถ่องแท้เสียก่อนครับ
📚 อ้างอิงข้อมูล
พระภาวนาวิริยคุณ (เผด็จ ทตฺตชีโว) – หลวงพ่อตอบปัญหา ทาง DMC
