มงคลชีวิต 38 ประการ (ฉบับทางก้าวหน้า)

มงคลที่ 10 : วาจาสุภาษิต

ปลามีชีวิตยืนยาวอยู่ได้ก็เพราะอาศัยปากเป็นสิ่งสำคัญ แต่ก็เพราะปากนั่นเอง ปลาจึงต้องติดเบ็ดเสียชีวิตโดยง่าย

เช่นกัน “วาจาสุภาษิต” จากปาก จะทำให้คนเราประสบความสำเร็จ ได้รับความเจริญก้าวหน้าในชีวิต ก็เพราะอาศัยวาจาสุภาษิตจากปาก แต่ก็เพราะ “วาจาทุพภาษิต” จากปากเพียงคำเดียว บางครั้งแม้แต่ชีวิตก็ยากที่จะรักษาไว้ได้

วาจาสุภาษิต คืออะไร ?

วาจาสุภาษิต หมายถึง คำพูดที่ผู้พูดได้กลั่นกรองไว้ดีแล้วด้วยใจที่ผ่องใส มิใช่พูดส่งเดช

ธรรมชาติให้เรามีอวัยวะ 2 อย่างที่ใช้รับฟังและดู แต่ปากกลับมีหน้าที่ถึง 2 อย่างคือ กิน และ พูด ธรรมชาติกลับให้มาเพียงปากเดียว แสดงว่าต้องการให้คน ดูให้มาก ฟังให้มาก แต่พูดให้น้อย และต้องมีสติระมัดระวัง

วาจาที่เหมาะสมและพอดี เป็นคุณทั้งแก่ผู้พูดและผู้ฟัง เรียกว่า วาจาสุภาษิต

องค์ประกอบของวาจาสุภาษิต

1. ต้องเป็นคำจริง – ไม่บิดเบือน ไม่แต่งเติม ต้องเป็นความจริง

2. ต้องเป็นคำสุภาพ – ไพเราะ กลั่นออกจากน้ำใจบริสุทธิ์ ไม่เป็นคำหยาบ ด่า เสียดสี ประชดประชัน

3. พูดแล้วก่อให้เกิดประโยชน์ – แม้เป็นคำจริงและสุภาพ แต่ถ้าไม่เกิดประโยชน์ก็ไม่ควรพูด

4. พูดด้วยจิตเมตตา – มีความปรารถนาดี อยากให้ผู้ฟังมีความสุขและเจริญยิ่งขึ้น

5. พูดถูกกาลเทศะ

   • กาล คือ เวลาอันสมควร พูดเรื่องนั้นในเวลาที่เหมาะสม

   • เทศะ คือ สถานที่ที่เหมาะสม เช่น จะเตือนเพื่อนไม่ให้ดื่มเหล้า ถ้าไปพูดตอนที่เขากำลังเมาอยู่ต่อหน้าเพื่อนฝูง นอกจากจะไม่ฟังแล้วยังอาจเจ็บตัวด้วย

คำสอนเกี่ยวกับการพูด

“คนฉลาดไม่ใช่เป็นแต่พูดเท่านั้น ต้องนิ่งเป็นด้วย
คนที่พูดเป็นนั้น ต้องรู้ในสิ่งที่ไม่ควรพูดให้ยิ่งกว่าสิ่งที่ควรพูด”

ลักษณะของทูตที่ดี (ทูตสันติ)

1. ยอมรับฟังความคิดเห็นผู้อื่น ไม่ด่วนปฏิเสธ

2. เมื่อถึงคราวพูดก็ทำให้ผู้อื่นฟัง

3. รู้จักกำหนดขอบเขตของการพูดให้กะทัดรัด

4. จำเนื้อความทั้งหมดที่จะพูด

5. เข้าใจเนื้อความทั้งหมดตามความเป็นจริง

6. ทำให้ผู้อื่นเข้าใจตามได้

7. ฉลาดในการพูด แยกแยะสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์

8. ไม่พูดชวนให้เกิดการทะเลาะวิวาท

พระบาลีว่า:
“ผู้ใดเข้าไปสู่บริษัทที่พูดคำหยาบคาย ก็ไม่สะทกสะท้าน ไม่ยังคำพูดให้เสีย ไม่ปกปิดข่าวสาร พูดจนหมดความสงสัย และเมื่อถูกถามก็ไม่โกรธ ผู้นั้นย่อมควรทำหน้าที่ทูต”
(วิ. จุลฺล. 7/400/201)

โทษของการด่าบริภาษเพื่อนพรหมจรรย์

ผู้ที่ด่าหรือติเตียนพระอริยเจ้าและเพื่อนผู้ปฏิบัติธรรม จะประสบความฉิบหาย 11 ประการ คือ

1. ไม่บรรลุธรรมที่ตนยังไม่บรรลุ

2. เสื่อมจากธรรมที่บรรลุแล้ว

3. สัทธรรมไม่ผ่องแผ้ว

4. หลงเข้าใจว่าบรรลุธรรม

5. ไม่ยินดีในพรหมจรรย์

6. ต้องอาบัติเศร้าหมอง

7. สึกไปเป็นฆราวาส

8. เกิดโรคหนัก

9. จิตฟุ้งซ่านเป็นบ้า

10. ตายอย่างขาดสติ

11. เมื่อตายไปย่อมตกอบายภูมิ

ถ้อยคำที่ไม่ควรเชื่อถือ

1. คำพรรณนาคุณศรัทธาจากผู้ไร้ศรัทธา

2. คำพรรณนาคุณศีลจากผู้ทุศีล

3. คำพรรณนาคุณพาหุสัจจะจากผู้ไม่สดับ

4. คำพรรณนาคุณจาคะจากผู้ตระหนี่

5. คำพรรณนาคุณปัญญาจากผู้โง่

สรุป: ถ้อยคำที่มาจากผู้ที่ไม่ปฏิบัติตามจริง ไม่ควรเชื่อถือ

ลักษณะเสียงที่สมบูรณ์ของมหาบุรุษ

1. แจ่มใส

2. ชัดเจน ชัดถ้อยชัดคำ

3. ไพเราะ อ่อนหวาน

4. เสนาะโสต

5. กลมกล่อม

6. ไม่แตก ไม่พร่า

7. ซึ้ง

8. มีกังวาน

อานิสงส์การมีวาจาสุภาษิต

1. เป็นคนมีเสน่ห์ เป็นที่รักของชนทุกชั้น

2. เจริญก้าวหน้าทั้งทางโลกและธรรม

3. มีวาจาสิทธิ์ ประสบความสำเร็จในสิ่งที่เจรจา

4. ย่อมได้ยินฟังแต่สิ่งดีงาม

5. ไม่ตกไปในอบายภูมิ

พระพุทธพจน์ว่า:
“วาจาสุภาษิต ไม่ว่าจะพูดด้วยสำเนียงภาษาอย่างไรก็ตาม วาจานั้นย่อมเป็นวาจาชั้นสูง ควรแก่การสรรเสริญของบัณฑิต ตรงกันข้าม วาจาทุพภาษิต แม้จะพูดด้วยภาษาใดสำเนียงดีแค่ไหน บัณฑิตก็ไม่สรรเสริญ”

📖 จาก หนังสือมงคลชีวิต 38 ประการ ฉบับทางก้าวหน้า