ดวงจิตที่ต่อมาได้บรรลุเป็นพระอรหันต์ เป็นยอดพระพุทธอุปฐากผู้ทรงจำพระธรรมวินัยมากที่สุด เคยตกนรกอเวจีและเผชิญวิบากกรรมอันน่ากลัวจากการผิดศีลข้อ ๓ มาก่อนหรือไม่? พระไตรปิฎกและอรรถกถาตอบอย่างชัดเจนว่า "เคยเกิดขึ้นจริง" ใน มหานารทกัสสปชาดก (ชาดกเล่ม ๒๘ ชาดกที่ ๕๔๔) พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเปิดเผยอดีตชาติอันน่าพรั่นพรึงของพระอานนท์พุทธอนุชา เพื่อเป็นอุทาหรณ์เตือนสติมนุษย์ทุกคนเกี่ยวกับความจริงอันตรงไปตรงมาของกฎแห่งกรรม และโทษอันหนักหน่วงของการประพฤติผิดในกาม ๑. บุตรช่างทองแห่งกรุงราชคฤห์: ชีวิตที่ประมาทในศีลข้อ ๓ ในอดีตชาติอันยาวนานนับภพชาติไม่ถ้วน อดีตชาติของพระอานนท์ได้เกิดเป็นบุตรของช่างทองผู้มั่งคั่งในกรุงราชคฤห์ เป็นชายหนุ่มรูปงาม มีทรัพย์มาก และมีเสน่ห์ดึงดูดใจ แต่ด้วยความลุ่มหลงในวัยและรูปสมบัติ เขาจึงใช้ชีวิตด้วยความประมาท ละเมิดศีลข้อ ๓ (กาเมสุมิจฉาจาร) ด้วยการเป็นชู้กับภรรยาของผู้อื่นเป็นประจำ เพราะเห็นว่าไม่มีใครจับได้และไม่ได้รับโทษทางกฎหมายมนุษย์ เขาจึงคิดเอาเองว่า...

เมื่อวิบากกรรมเก่าเริ่มเบาบางลง ดวงจิตของมนุษย์ย่อมเกิดการแปรเปลี่ยนจากความลุ่มหลงในมัวเมา หันเข้าสู่การมีหิริโอตตัปปะ การรักศักดิ์ศรีในตัวเอง และการมุ่งมั่นสร้างบุญบารมี การเข้าใจกระบวนการเจือจางของวิบากกรรมจะช่วยให้เราเห็นหนทางหลุดพ้นและสร้างชีวิตใหม่ด้วยคุณธรรม ในทางพุทธจิตวิทยา พฤติกรรมและความโน้มเอียงของคนเราไม่ได้เป็นสิ่งถาวร แต่เป็นผลมาจาก "กระแสกรรม" (สังขาร) ที่สั่งสมมา เมื่อวิบากกรรมฝ่ายอกุศลผ่อนกำลังลง จิตใจจะเกิดความตระหนักรู้และตื่นรู้ขึ้นอย่างเป็นธรรมชาติ สัญญาณเมื่อวิบากกรรมฝ่ายชั่วเริ่มหมดไป: การเกิดขึ้นของหิริโอตตัปปะ เมื่อวิบากกรรมจากการผิดศีลข้อ ๓ หรือความมัวเมาในกามเบาบางลง บุคคลนั้นจะเกิดธรรมะคุ้มครองโลก ๒ ประการขึ้นในใจอย่างเด่นชัด: หิริ (ความละอายต่อบาป/ความรักศักดิ์ศรี): เกิดความรักตัวเอง รักเกียรติและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ รังเกียจการขายตัว การมักมากในกาม หรือการทำให้ตนเองและผู้อื่นตกต่ำ โอตตัปปะ (ความเกรงกลัวต่อบาป): มีความตระหนักในผลของวิบากกรรม กลัวผลเผ็ดร้อนของบาปอกุศล ย่อมงดเว้นจากการทำผิดศีลได้อย่างสิ้นเชิง ผู้ที่กรรมเริ่มหมด...