ศีล 5 และองค์แห่งศีล

ศีล 5 หรือเบญจศีล คือหลักประพฤติขั้นพื้นฐานสำหรับคฤหัสถ์ ที่พระพุทธองค์ทรงวางไว้เป็นเครื่องคุ้มครองกาย วาจา ให้ดำเนินชีวิตโดยไม่เบียดเบียนใคร และทำใจให้ตั้งมั่นเป็นฐานของการเจริญสมาธิปัญญา บทความนี้จะอธิบายศีล 5 อย่างละเอียดทั้งความหมาย องค์แห่งศีลในแต่ละข้อ พร้อมอ้างอิงหลักฐานจากพระไตรปิฎก

สีลํ ยาว ชรา สาธุ.
ศีลยังประโยชน์ให้สำเร็จตราบเท่าชรา

สํ. ส. ๑๕/๕๐

ศีลคืออะไร

คำว่า “ศีล” (สีล) แปลว่า ปกติ ความเย็น หรือการปรกติเรียบร้อย คือสภาวะที่กาย วาจา ใจ ตั้งอยู่เป็นปกติ ไม่กวัดแกว่ง ไม่สร้างความเดือดร้อนให้แก่ตนเองและผู้อื่น เมื่อใดที่เรารักษาศีลได้บริสุทธิ์ กายวาจาก็สงบเย็น ใจก็ปลอดโปร่ง สบาย ไม่มีเวรภัย ทั้งยังเป็นบาทฐานสำคัญให้สมาธิและปัญญาเกิดขึ้นได้ง่าย

ในทางพระพุทธศาสนา ศีลแบ่งตามภูมิของผู้รักษาเป็นหลายระดับ เช่น ศีล 5 สำหรับคฤหัสถ์ ศีล 8 สำหรับอุบาสกอุบาสิกาที่เคร่งครัด ศีล 10 สำหรับสามเณร และศีล 227 สำหรับภิกษุ แต่สำหรับชาวบ้านทั่วไปแล้ว ศีล 5 คือธรรมะที่ควรสมาทานรักษาเป็นนิตย์ เพราะเป็นจุดเริ่มต้นของการดำเนินชีวิตที่ถูกต้อง

ความสำคัญของศีล 5

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ในคิหิสูตรว่า คฤหัสถ์ผู้สำรวมดีในสิกขาบท 5 ประการ คือ งดเว้นจากปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท และการดื่มน้ำเมาคือสุราเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท เมื่อประกอบด้วยความเลื่อมใสในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ และศีลที่พระอริยะใคร่แล้ว ย่อมพยากรณ์ตนได้ว่าเป็นพระโสดาบัน ไม่มีทางตกไปอบาย

บัณฑิตเห็นภัยในนรกแล้ว พึงเว้นบาปเสีย สมาทานอริยธรรมแล้ว พึงเว้นบาปเสีย ไม่พึงเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย เมื่อความพยายามมีอยู่ ไม่พึงกล่าวคำเท็จทั้งที่รู้ ไม่พึงแตะต้องของที่เจ้าของไม่ให้ ยินดีด้วยภริยาของตน ไม่พึงยินดีภริยาผู้อื่น และไม่พึงดื่มสุราเมรัยเครื่องยังจิตให้หลงใหล

องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๑๗๙/๓๐๐ (คิหิสูตร)

การที่ศีล 5 เป็น “สิกขาบท” คือข้อที่พึงศึกษา มิใช่เป็นเพียงข้อห้ามเฉย ๆ แต่เป็นเครื่องฝึกตนให้ละชั่วด้วยสติสัมปชัญญะ เมื่อรักษาได้ ศีลย่อมเกื้อกูลทั้งต่อตนเองและสังคมรอบข้าง

องค์แห่งศีลคืออะไร

คำว่า “องค์” ในที่นี้หมายถึงองค์ประกอบหรือส่วนประกอบที่ทำให้การผิดศีลแต่ละข้อสำเร็จบริบูรณ์ เปรียบเหมือนการก่อเหตุครั้งหนึ่งจะครบถ้วนเป็นกรรมหยาบหรือไม่ ก็ต้องประกอบด้วยองค์เหล่านั้นครบทุกข้อ เมื่อครบองค์จึงถือว่าศีลขาด หากขาดองค์ข้อใดข้อหนึ่งก็เป็นเพียงกิริยา หรือโทษเบาลงไป โดยปกติองค์ของศีลแต่ละข้อนั้น พระอรรถกถาจารย์ได้อธิบายไว้อย่างละเอียด เพื่อให้ผู้รักษาศีลรู้เท่าทันตนเอง ไม่ปล่อยให้พลาดพลังไปโดยไม่รู้ตัว และเพื่อให้เข้าใจว่าศีลมิใช่เรื่องโชคชะตาแต่เป็นเรื่องของเจตนาและความสำรวม

องค์แห่งปาณาติบาต (เว้นจากการฆ่าสัตว์)

ปาณาติบาต คือการฆ่า การทำลายชีวิตสัตว์ทั้งหลาย ศีลข้อนี้ขาดต่อเมื่อล่วงพร้อมด้วยองค์ 5 ได้แก่

• ปาโณ สัตว์มีชีวิต
• ปาณสญฺญิตา รู้อยู่ว่าสัตว์มีชีวิต
• วธกจิตฺตํ จิตคิดจะฆ่า
• อุปกฺกโม มีความเพียรพยายามเพื่อจะฆ่า
• เตน มรณํ สัตว์ตายด้วยความเพียรนั้น

ในองค์ทั้ง 5 นี้ “จิตคิดจะฆ่า” ถือเป็นหัวใจสำคัญ เพราะการฆ่านั้นเกิดจากเจตนาไม่ใช่ความพลั้งเผลอ ผู้ที่ทำโดยไม่มีเจตนาฆ่า เช่น เหยียบแมลงโดยไม่รู้ ก็ไม่เข้าข่ายปาณาติบาตเต็มขั้น แต่อย่างไรก็ตาม การใช้ชีวิตอย่างมีสติและไม่เบียดเบียนย่อมเป็นสิ่งที่ดีกว่า

องค์แห่งอทินนาทาน (เว้นจากการลักทรัพย์)

อทินนาทาน คือการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้ ด้วยอาการแห่งขโมย ศีลข้อนี้ขาดต่อเมื่อล่วงพร้อมด้วยองค์ 5 ได้แก่

• ปรปริคฺคหิตํ ของมีเจ้าของหวงแหน
• ปรปริคฺคหิตสญฺญิตา รู้อยู่ว่ามีเจ้าของหวงแหน
• เถยฺยจิตฺตํ จิตคิดจะลัก
• อุปกฺกโม มีความเพียรพยายามเพื่อจะลัก
• เตน หรณํ นำของนั้นไปด้วยความเพียรนั้น

แม้แต่การเบียดบังเวลา หลบเลี่ยงหน้าที่ คดโกงในการงาน หรือใช้ของส่วนรวมไปในทางส่วนตัวโดยไม่ได้รับอนุญาต ก็จัดเป็นกิริยาอันใกล้เคียงกับอทินนาทานทั้งสิ้น เพราะหัวใจของศีลข้อนี้คือความเคารพสิทธิของผู้อื่น ไม่ถือเอาสิ่งที่ไม่ใช่ของตน

องค์แห่งกาเมสุมิจฉาจาร (เว้นจากการประพฤติผิดในกาม)

กาเมสุมิจฉาจาร คือการล่วงละเมิดบุคคลที่ควรเว้น อันเป็นการผิดประเวณี ผิดศีลธรรมทางเพศ ศีลข้อนี้ขาดต่อเมื่อล่วงพร้อมด้วยองค์ 4 ได้แก่

• อคมนิยฐาน บุคคลหรือสถานที่ที่ไม่ควรล่วงละเมิด
• เสวนจิตต จิตคิดจะเสพ
• ปโยโค มีความพยายามเพื่อจะเสพ
• มคฺคปฺปเวสน ยังอวัยวะให้ถึงกัน

หลักสำคัญของศีลข้อนี้คือความซื่อสัตย์ต่อคู่ครองของตนและผู้อื่น ไม่ยินดีในภริยา-สามีของใคร ไม่ละเมิดผู้ที่อยู่ในความดูแลหรือผู้ที่ยังไม่สมควร การสำรวมในศีลข้อนี้ย่อมรักษาเกียรติของตนเองและความสงบสุขของครอบครัว

องค์แห่งมุสาวาท (เว้นจากการพูดเท็จ)

มุสาวาท คือการกล่าวคำเท็จ พูดปด หลอกลวงให้ผู้อื่นเข้าใจผิด ศีลข้อนี้ขาดต่อเมื่อล่วงพร้อมด้วยองค์ 4 ได้แก่

• อตฺถํ วตฺถุ เรื่องที่ไม่จริง
• วิสํวาทนจิตฺต จิตคิดจะกล่าวให้ผิดจากความจริง
• ตชฺโช วายาโม มีความพยายามกล่าวออกไป
• ปรสฺส ตทตฺถวิชานนํ ผู้อื่นเข้าใจเนื้อความนั้น

มุสาวาทมีโทษทั้งต่อตนเองและสังคม เพราะการพูดเท็จทำลายความเชื่อถือซึ่งกันและกัน เมื่อพูดเท็จบ่อยครั้งก็กลายเป็นคนพูดพล่อย ไม่มีใครเชื่อถือพระองค์ตรัสไว้ว่า คนที่พูดเท็จแล้วละทิ้งศีล ย่อมเป็นผู้เสื่อมจากประโยชน์ทั้งปวง ผู้ใดรักษาวาจาให้เป็นจริงได้ ผู้นั้นย่อมเป็นที่รักของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

องค์แห่งสุราเมรยมัชชปมาทัฏฐาน (เว้นจากการดื่มน้ำเมา)

สุราเมรย คือน้ำเมาอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ได้แก่ สุรา เมรัย และของมึนเมาต่าง ๆ ศีลข้อนี้ขาดต่อเมื่อล่วงพร้อมด้วยองค์ 4 ได้แก่

• มทนียํ ของเป็นเครื่องเมา มีสุราเป็นต้น
• ปาตุกมฺยตาจิตฺต จิตใคร่จะดื่ม
• ตชฺโช วายาโม มีความพยายามดื่ม
• ปีตปฺปเวสนํ ดื่มให้ล่วงลำคอเข้าไป

ศีลข้อนี้เป็นศีลที่คุ้มครองศีลข้ออื่น ๆ ทั้งหมด เพราะคนเมาย่อมขาดสติ แล้วก็อาจทำผิดศีลข้ออื่นได้ทุกข้อ ทั้งฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ โดยไม่รู้สึกตัว พระผู้มีพระภาคตรัสโทษของน้ำเมาไว้หลายประการ ทั้งเป็นเหตุให้เสียทรัพย์ ก่อการวิวาท เจ็บไข้ เสื่อมยศ ไร้ความละอาย ประมาทเลินเล่อ และเสื่อมปัญญา

อานิสงส์ของการรักษาศีล 5

การสมาทานรักษาศีล 5 ย่อมมีอานิสงส์มากมาย ในฝ่ายโลกิยะทำให้มีสุขภาพกายใจดี อายุยืน ทรัพย์สินไม่สูญหาย ครอบครัวอบอุ่น วาจาเป็นที่เชื่อถือ ไม่มีภัยอันตรายจากความประมาท และเป็นผู้ที่น่าเคารพนับถือของคนทั่วไป ในฝ่ายโลกุตตระ ศีลเป็นฐานของสมาธิและปัญญา ดังพระบาลีที่ว่า

สุขํ ยาว ชรา สีลํ.
ศีลนำสุขมาให้ตราบเท่าชรา

ขุ. ธ. ๒๕/๕๙

นอกจากนี้ ศีลยังเป็นเหตุให้ได้ความเลื่อมใสที่พระอริยะสรรเสริญ เป็นไปเพื่อสมาธิ ดังแสดงไว้ในอภิสันทสูตรว่าห้วงบุญห้วงกุศลประการหนึ่งของอริยสาวก คือเป็นผู้ประกอบด้วยศีลที่พระอริยะใคร่แล้ว ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไทย วิญญูชนสรรเสริญ เป็นไปเพื่อสมาธิ

วิธีรักษาศีลให้บริสุทธิ์

การรักษาศีลให้บริสุทธิ์ไม่ใช่เรื่องยากเกินความสามารถ หากเรามีหลักปฏิบัติ ดังนี้

• สมาทานศีลทุกเช้าโดยตั้งใจรักษาอย่างจริงจัง ก่อนเริ่มภารกิจประจำวัน
• หมั่นระลึกถึงศีลที่สมาทานไว้ตลอดวัน เพื่อให้สติกำกับกายและวาจา
• สำรวมอินทรีย์ในทวารทั้งหก ไม่ปล่อยใจไปตามอารมณ์ที่ยั่วยุ
• หลีกเลี่ยงสถานที่ สิ่งของ และผู้คนที่ชักจูงให้ผิดศีล อย่างน้อยในระยะแรก
• เมื่อเผลอพลาดพลังก็รีบสมาทานใหม่ ไม่ปล่อยให้เสียกำลังใจเพราะความผิดพลาดครั้งหนึ่ง
• หมั่นศึกษาธรรมะและฟังธรรมตามกาล เพื่อให้ความเห็นถูกต้องเป็นเครื่องค้ำจุนศีล

ข้อเตือนใจ

ศีลมิใช่กฎที่คอยขวางกั้นความสุข แต่เป็นเครื่องปกป้องชีวิตให้ปลอดภัยและสงบเย็น เปรียบเหมือนรั้วที่คอยคุ้มกันต้นกล้าให้เจริญเติบโตได้เต็มที่ ผู้ที่รักษาศีลเป็นนิจย่อมเป็นที่พึ่งของตนและเป็นที่พึ่งของผู้อื่นได้ เมื่อกายวาจาสงบ ใจก็สงบ เมื่อใจสงบ สมาธิและปัญญาก็เจริญขึ้นตามลำดับ จนสามารถเข้าถึงความสุขอันประณีตยิ่งขึ้นไป

สีลํ รกฺเขยฺย เมธาวี.
ปราชญ์พึงรักษาศีล

ขุ. อิติ. ๒๕/๒๘๒

ขอให้ทุกท่านได้สมาทานศีล 5 เป็นเครื่องอารักขาตน และเจริญสุขเจริญธรรมในหนทางแห่งความดีสืบไป

ฯลฯ